Parochiekerk Sint-Jacob

Classicistische zaalkerk, gelegen naast het stedelijk kerkhof. De oorspronkelijke Sint-Jacobskerk bevond zich in het midden van het huidige kerkhof; van deze eerste kerk is weinig bekend; ze wordt vanaf de 12de eeuw als parochiekerk vermeld. Het juiste bouwjaar van de huidige kerk is niet bekend, doch is te situeren tussen 1771 en 1777.

De plattegrond beschrijft een éénbeukige kerk met noordwestelijke voorgevel en ingebouwde toren, een schip van zes traveeën, en een koor van een rechte travee met driezijdige sluiting en sacristie in de oosthoek.

Bakstenen gebouw onder zadeldak (leien). De voorgevel is geritmeerd door middel van lisenen van ruw gehouwen zandsteen (?), die een entablement dragen, waarboven zich een ingewenkte geveltop bevindt, eveneens voorzien van twee zandstenen lisenen, en aansluitend hierbij de toren; het benedengedeelte is voorzien van twee gecementeerde rondboogvensters; arduinen rondboogportaal in een geprofileerde omlijsting afgelijnd door een zware druiplijst; hierboven een arduinen rondboognis met afgeschuinde neg, druiplijst en Onze-Lieve-Vrouwebeeld; in het bovengedeelte een uurwerk in een rechthoekige omlijsting met enkele moeilijk leesbare namen en het opschrift: HERBOUWING 1908 (?).

Vierkante toren, op elke zijde voorzien van een rondboogvormig galmgat; zandstenen kroonlijst; klokvormige bekroning (leien) met achtkantlantaarn en peerspits. Het schip is voorzien van een lage, kalkstenen plint en rondboogvensters in een licht uitspringende bakstenen omlijsting met kalkstenen afzaat; zandstenen kroonlijst. Het koor heeft één rondboogvenster in rechthoekige travee. Rechthoekige sacristie onder zadeldak; twee boven elkaar geplaatste, getraliede vensters: het onderste in een vlakke kalkstenen omlijsting, het bovenste voorzien van een kalkstenen latei en lekdrempel.

Volledig bepleisterd interieur; de traveeën zijn gemarkeerd door licht uitspringende pilasters, waarvan de kapitelen zijn opgenomen in de gekorniste kroonlijst; vlakke zoldering.

Mobilair: Schilderij op doek, "Aanbidding der Herders" (tweede helft 17de eeuw); twee zijvleugels van een triptiek, Constantijn met het Kruis en Sint-Helena met het Kruis, schildering op hout (vierde kwart 16de eeuw). Sint-Jacob, eik (16de eeuw); processiemadonna (18de eeuw); Sint-Lambertus, witgeschilderd hout (18de eeuw); Sint-Rochus, witgeschilderd hout (18de eeuw); vrouwelijke heilige, witgeschilderd hout (18de eeuw), Piëta, gepolychromeerd hout (midden 16de eeuw); mannelijke heilige, bisschop, witgeschilderd hout (eind 17de eeuw); Sint-Elooi, witgeschilderd hout (eerste kwart 18de eeuw); Sint-Egidius, eik (17de eeuw). Zijaltaren, eik, in Lodewijk XV-stijl (tweede helft 18de eeuw); twee biechtstoelen, met preekstoelen boven één der biechtstoelen, eik (eind 18de eeuw); orgel en doksaal, classicistisch; doopvont van messing (17de eeuw); fraai, Luiks rococoportaal, eik (circa 1725).


Bron     : Schlusmans F. met medewerking van Gyselinck J., Linters A., Wissels R., Buyle M. & De Graeve M.-Ch. 1981: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Hasselt, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 6N2 (He-Z), Brussel - Gent.
Auteurs :  Schlusmans, Frieda
Datum  : 1981

Bron: Bevat overheidsinformatie, verkregen onder de modellicentie voor gratis hergebruik Vlaanderen v1.0. URI:
Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Parochiekerk Sint-Jacob [online] https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/23048 Geraadpleegd op 12-11-2019

 

ONTDEKKING VAN DE DAG

Het (ver)zoenkruis in Groot-Gelmen

Na een ongeval of moord plaatsen familie of kennissen vaak ter plekke een gedenkteken. Zogenaamde moordkruisen zijn al eeuwen bekend. Een bijzonder, zeldzaam kruis is een 'zoenkruis', opgericht door de partij van de moordenaar als verzoening met de familie van het slachtoffer. In Groot-Gelmen leunt er zo eentje nog tegen de kerkhofmuur:

Dit + staet ter memorie
van Jan Morbiers soon van
Leonard(us) Morbier(s) en Margareta
Bartole(yns) die van leve ter
doot bracht is deur Gysen
Vasoens, a(nno) 1643 ten 30 july
bidt voor
die ziele

In de zomer van 1643 werd Jan, de zoon van oud-schepen Leonard Morbiers, gedood door zijn dorpsgenoot Gijs Vasoens in Groot-Gelmen. De omstandigheden kennen we niet. Wel bleef een verslag bewaard van de bemiddelingsvergadering in herberg Het Klaverblad in Sint-Truiden. De twee broers van de moordenaar vroegen deze verzoening voor twee 'goede mannen', zijnde juristen-schepen van de stad. Notaris Van Nuyst stelde het contract op. Onder meer de vader van het slachtoffer, diens schoonzoon als secretaris van de rechtbank Gelinden en Christina Steukers, de moeder van de moordenaar, waren aanwezig. Die laatste nam de vergiffenis aan die vader Morbiers schonk aan moordenaar Gijs. 


Het kruis in maaskalksteen, met de ondergrondse voet

De moordenaar, zelf dus niet aanwezig, moest onmiddellijk 150 gulden laten betalen voor kosten van begrafenis en andere, en een jaarlijkse rente van 6 gulden voor een jaarmis, op een stuk akker.  Gijs moest binnen het jaar een stenen kruis oprichten op het plaatselijke kerkhof van 3,5 voet boven de aarde en met daarin de naam van Jan en zijn sterfdatum gekapt. Aan de armen van Groot-Gelmen zou hij 8 vaten koren geven en gebakken brood. Het brood was uit te delen in de week van de Sint-Maartenkermis, patroon van de parochie. De moeder van de moordenaar kreeg van de vader van het slachtoffer 3 vaten koren. Waarschijnlijk was ze onbemiddeld?
Alle notaris- en verteerkosten in het Klaverblad zijn voor rekening van Gijs of Gijsbrecht voluit, die een contactverbod van drie jaar krijgt met de kinderen en bloedverwanten van de vermoorde Jan. 

We schenken hier en nu nog altijd aandacht aan de vermoorde Jan. Wat bewijst dat deze eeuwenoude vorm van verzoening werkt. 




Jacques BROUWERS, Een zoenkruis te Groot-Gelmen, in Limburg, jg. 52, 1973, p. 61-68; Willem DRIESEN en Roger HAUBRECHTS, Groot-Gelmen via Helshoven. Wandeling, in Sint-Truiden, NATUURlijk een monument. Open Monumentendag Vlaanderen, Sint-Truiden: stadsbestuur, 2004, p. 104-109 en 111; Lambert BAREE te Groot-Gelmen, website home.scarlet.be/hetoudelandvanluik/, pagina Groot-Gelmen, 2019 raadpleging.