Basiliek Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaart

Onze-Lieve-Vrouw ten Nachtegaal bij den Kortenbos

Centrum van druk bezochte bedevaartplaats sinds 1636; aanvankelijk gekend als "Onze-Lieve-Vrouw ten Nachtegaal bij den Kortenbos".

Huidige kerk gebouwd tussen 1641-1648 (beuk) en 1655-1665 (transept) naar ontwerp van N. Ray, minderbroeder; toren van 1665, spits met lantaarn en hoektorentjes voltooid in 1725; voorgevel en portaal tussen 1698-1725; twee zijportaaltjes in 1925.

Eenbeukige barokke kruiskerk; schip van vier traveeën, transept van twee traveeën, koor van een rechte travee met vlakke sluiting; oosttoren, met sacristie.

Sobere baksteenbouw met verwerking van mergelsteen. Zeszijdig westportaal onder afgewolfd zadeldak (leien), geflankeerd door lagere noord- en zuidkapellen onder afgesnuite bedaking (leien). Markante hoekpilasters, belijnd met gekorniste kroonlijst van mergelsteen; centraal driehoekig fronton (baksteen) met geprofileerde mergelstenen lijsten. Rechthoekige deur in een geblokte omlijsting van kalksteen, bekroond door een driehoekig kalkstenen fronton; ovaal bovenvenster in een uitgewerkte omlijsting in de latere noordelijk en zuidelijk gelegen bijgebouwen. Westelijke voorgevel uitgewerkt met mergelsteen, en belijnd door drie lijsten en evenveel mergelstenen banden. Noord- en zuidgevel van schip en transept geritmeerd door slanke, verdiepte rondboogvensters met sterk geprofileerde omlijstingen van baksteen die de verticaliteit van het gebouw benadrukken; in het transept zijn de onderscheiden boven- en benedenvensters opgenomen in een gelijkaardige "nis"; omlopende mergelstenen kroonlijst. In noord- en zuidgevel van het koor, hooggeplaatste rondboogvensters (baksteen) boven de rechthoekige uitbouw onder afgesnuit lessenaarsdak. Zadeldak (leien) boven schip en koor, aansluitend schilddak boven het transept.

Vierkante oosttoren met de doorgetrokken kroonlijst op halve hoogte; rondboogvormige muuropeningen in verdiepte omlijstingen (baksteen); top van de tweede geleding verlevendigd met mergelstenen hoekbanden en mergelstenen speklagen, op iedere zijde onderbroken door twee mergelstenen rondboogvormige galmgaten met negblokken onder een centrale wijzerplaat; mergelstenen steigergaten, en dito kroonlijst op modillons. Achtzijdige lantaarn met peervormige spits, gecantonneerd door vier slanke peervormige hoektorentjes (leien).

Witgeschilderd en bepleisterd interieur; drukke wandindeling boven de barokke lambrisering. Traveeën aangegeven door de gedrukte gordelbogen tussen kruisribgewelven, alle bogen en ribben met tenietlopend profiel aansluitend bij kapiteelloze pilasters; verdiepte vensters met dubbele sponning. Noordelijk en zuidelijk transept met tussenverdieping, op beide niveaus opgevat als twee individueel overkluisde ruimten; kapellen op begane grond en tribune bovenop. Vlakke koorsluiting afgeschermd door monumentaal drieledig portiekaltaar.

Mobilair: Achttien votiefschilderijen op doek (17de-, 18de eeuw); altaarstuk "Heilige Norbertus bij Onze-Lieve-Vrouw", G. de Crayer (1662); altaarstuk "Onze-Lieve-Vrouw met Sint-Norbertus en Sint-Augustinus", Vlaamse School (tweede helft 17de eeuw); altaarstuk "de Westerse Noodheiligen", Vlaamse School (tweede helft 17de eeuw); twaalf voorstellingen van premonstratenzerheiligen, door Abraham van Diepenbeek (derde kwart 17de eeuw).

Beeld Onze-Lieve-Vrouw-van-Kortenbos, terracotta (eerste helft 17de eeuw). Hoofdaltaar door Pieter Scheenaekers (Antwerpen), gemarmerd hout (circa 1710); twee zijaltaren, gemarmerd hout (circa 1655).

Tien biechtstoelen ingewerkt in de rijke eiken lambrisering, door Antoon Baeyens (Mechelen), (circa 1651); preekstoel, eik, gedateerd 1647; communiebank, eik (circa 1724).


Bron: Schlusmans F. met medewerking van Gyselinck J., Linters A., Wissels R., Buyle M. & De Graeve M.-Ch. 1981: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Hasselt, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 6N2 (He-Z), Brussel - Gent. Auteurs : Schlusmans, Frieda  Datum : 1981;

Bron: Bevat overheidsinformatie, verkregen onder de modellicentie voor gratis hergebruik Vlaanderen v1.0. URI: Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Basiliek Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaart [online] https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/22998 Geraadpleegd op 12-11-2019

 

ONTDEKKING VAN DE DAG

Het (ver)zoenkruis in Groot-Gelmen

Na een ongeval of moord plaatsen familie of kennissen vaak ter plekke een gedenkteken. Zogenaamde moordkruisen zijn al eeuwen bekend. Een bijzonder, zeldzaam kruis is een 'zoenkruis', opgericht door de partij van de moordenaar als verzoening met de familie van het slachtoffer. In Groot-Gelmen leunt er zo eentje nog tegen de kerkhofmuur:

Dit + staet ter memorie
van Jan Morbiers soon van
Leonard(us) Morbier(s) en Margareta
Bartole(yns) die van leve ter
doot bracht is deur Gysen
Vasoens, a(nno) 1643 ten 30 july
bidt voor
die ziele

In de zomer van 1643 werd Jan, de zoon van oud-schepen Leonard Morbiers, gedood door zijn dorpsgenoot Gijs Vasoens in Groot-Gelmen. De omstandigheden kennen we niet. Wel bleef een verslag bewaard van de bemiddelingsvergadering in herberg Het Klaverblad in Sint-Truiden. De twee broers van de moordenaar vroegen deze verzoening voor twee 'goede mannen', zijnde juristen-schepen van de stad. Notaris Van Nuyst stelde het contract op. Onder meer de vader van het slachtoffer, diens schoonzoon als secretaris van de rechtbank Gelinden en Christina Steukers, de moeder van de moordenaar, waren aanwezig. Die laatste nam de vergiffenis aan die vader Morbiers schonk aan moordenaar Gijs. 


Het kruis in maaskalksteen, met de ondergrondse voet

De moordenaar, zelf dus niet aanwezig, moest onmiddellijk 150 gulden laten betalen voor kosten van begrafenis en andere, en een jaarlijkse rente van 6 gulden voor een jaarmis, op een stuk akker.  Gijs moest binnen het jaar een stenen kruis oprichten op het plaatselijke kerkhof van 3,5 voet boven de aarde en met daarin de naam van Jan en zijn sterfdatum gekapt. Aan de armen van Groot-Gelmen zou hij 8 vaten koren geven en gebakken brood. Het brood was uit te delen in de week van de Sint-Maartenkermis, patroon van de parochie. De moeder van de moordenaar kreeg van de vader van het slachtoffer 3 vaten koren. Waarschijnlijk was ze onbemiddeld?
Alle notaris- en verteerkosten in het Klaverblad zijn voor rekening van Gijs of Gijsbrecht voluit, die een contactverbod van drie jaar krijgt met de kinderen en bloedverwanten van de vermoorde Jan. 

We schenken hier en nu nog altijd aandacht aan de vermoorde Jan. Wat bewijst dat deze eeuwenoude vorm van verzoening werkt. 




Jacques BROUWERS, Een zoenkruis te Groot-Gelmen, in Limburg, jg. 52, 1973, p. 61-68; Willem DRIESEN en Roger HAUBRECHTS, Groot-Gelmen via Helshoven. Wandeling, in Sint-Truiden, NATUURlijk een monument. Open Monumentendag Vlaanderen, Sint-Truiden: stadsbestuur, 2004, p. 104-109 en 111; Lambert BAREE te Groot-Gelmen, website home.scarlet.be/hetoudelandvanluik/, pagina Groot-Gelmen, 2019 raadpleging.