Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw Bezoeking met kerkhof en pastorie

Het schip, het koor en de sacristie vormen een neoclassicistische zaalkerk uit 1858 die aansluit bij een rechthoekige, romaanse toren. De kerk is gelegen op een kerkhof omgeven door een hoge bakstenen kerkhofmuur.

Historiek

Tot voor de Franse revolutie was deze kerk toegewijd aan Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaart. De abdis van Herkenrode had het begevingsrecht (archiefstukken in de Parkabdij).

De 17de-eeuwse afbeeldingen die bewaard bleven tonen reeds een toren met een typisch ingesnoerd schilddak, een schip en een lager gelegen koor of sacristie. De tekening in het Typografieboek van de Parkabdij van Leuven stemt niet overeen met eerdere of latere afbeeldingen van de kerk en moet wellicht toegeschreven worden aan de verbeelding van de tekenaar. De Ferrariskaart lijkt een kerk met kruisvormig grondplan, waarvan de zuidoostelijk arm langer lijkt doorgetrokken, te tonen. Dit kan eventueel overeenkomen met de later geregistreerde toestand op de Atlas van de Buurtwegen. De Atlas van de Buurtwegen uit circa 1845 toont de kerk in het dorpscentrum met een zuidwest-noordoostoriëntatie. De toren is even breed als het schip, terwijl haaks op het smallere koor een klein gebouwtje, vermoedelijk de sacristie, zichtbaar is.

Enkele jaren later, in 1856 beschrijft stadsarchitect Denis van Sint-Truiden in zijn rapport voor de kerkfabriek de slechte toestand van het koor, met gescheurde en afwijkende muren, slechte en ondiepe met leem gemetselde funderingen. De vochtige muren zijn opgetrokken in “blocs de marne (dits “d’Aelst)”. Het gaat hier dus om de plaatselijke mergel uit de omgeving van Gelinden. De toren, “bati en grès”, en het schip van de kerk waren volgens het rapport goed gebouwd en onderhouden. Gezien de expansie van de parochie, wat de verlening van de kerk met 2,5 meter noodzakelijk maakte, besloot de architect de reconstructie van koor en sacristie te adviseren. In maart 1856 raadde de Koninklijke Commissie voor Monumenten aan het hele schip, uitgezonderd de toren, te herbouwen, wat na toelating bij Koninklijk Besluit van 9 februari 1857 ook gebeurde. Aannemer L. Lacroix uit Oleye voerde het lastenboek en de plannen van architect Denis uit en in juli 1858 meldde de gemeenteraad in zijn verslag dat de werken beëindigd waren. De reconstructie van het schip had ook onvoorziene werken meegebracht aan de toren, zoals de plaatsing van een grote ingangspoort in de zuidwestzijde, het plaatsen van twee scheidingswanden en een doksaal en een herpleistering.

Op 6 oktober 1896 beschrijft provinciaal architect L. Jaminé de toestand van de toren als volgt: “… cette tour, fort ancienne – elle date du treizième siècle – est fortement lézardée. Déjà à une epoque qu’il me serait impossible de préciser, on a fait un travail d’ancrage mais qui n’avait d’autre but que de retenir ses parements extérieurs à la masse du mur… La tour de Wilderen surmontée d’une flèche en batière est un ancien et assez rare spécimen d’architecture du pays. J’estime que cette construction pourrait avantageusement être classée parmi les monument de troisième classe”. In het begin van de jaren 1930 werd de toren hersteld volgens plannen van Ir. Govaerts van Sint-Truiden. De ankering, de leien, de kroonlijsten, de trap, de torenvloer, de loopbruggen en ander houtwerk werden grondig aangepakt. De kroon- en waterlijsten aan de buitenzijde van de toren herstelde men met Gobertangesteen. Bovendien werden de scheuren gedicht en de buitenmuren ingevoegd met portlandcementmortel. Bij Koninklijk Besluit van 21 september 1936 werd de rangschikking uitgevoerd. In de jaren 1950 volgden minder belangrijke herstelling onder meer van de schade na munitieontploffingen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Gezien de spitsboogmotieven in de galmgaten en de decoratieve uitwerking van de voorgevel door afwisselend materiaalgebruik kan de toren in de 13de-eeuw gedateerd worden – aansluitend bij de datering van architect Jaminé in 1896 - en dus als een laatromaans-vroeggotische constructie beschouwd worden. Een aantal details zoals de kalkstenen consoles naast de galmgaten en de onverweerde toestand van de venstervullingen in de toren blijven wel vragen stellen. De rest van de kerk is te dateren in 1858 en vertoont een neoclassicistische vormgeving met details die verwijzen naar de opkomende neogotiek, zoals de kruisgewelven, de kraagstenen en de profileringen van de vensteromlijstingen.

Beschrijving

De parochiekerk van Wilderen is gelegen op een hoogte van 50 meter boven de zeespiegel in het centrum van het dorp en heeft een zuidwest-noordoostoriëntering. De plattegrond is samengesteld uit een rechthoekige westtoren, een éénbeukig schip van drie traveeën en een koor van één rechte travee afgesloten door een driezijdige apsis en gevolgd door een sacristie met rechthoekig grondplan.

Toren

De rechthoekige westtoren bestaat uit een lage afgeschuinde plint en drie geledingen die door natuurstenen waterlijsten van elkaar zijn gescheiden. Onderaan komen aan de meeste noordelijke en de meest zuidelijke zijde lichtgleuven - afgewerkt met natuursteen - op de twee onderste geledingen voor. In de voorgevel (zuidwesten) van de toren werd op de hoogste verdieping een galmgat met gedrukte boog in baksteen ingebracht. De galmgaten aan de overige zijden op dezelfde hoogte zijn bekroond met een lichte spitsboog en aan de zuidzijde en oostzijde voorzien van een deelzuiltje met aan weerszijden een sterk spitsboogje met neuzen. In de westzijde van de toren werd ook een – duidelijk ingekast - rondboogportaal aangebracht met een omlijsting van hardsteen met imposten, sluitsteen en waaiervormig bovenlicht. In de loop der tijden werden talrijke muurankers en trekijzers in het torenmetselwerk bevestigd. De spits, voorzien van twee smeedijzeren bekroningen vertoont een zeldzame ingesnoerde schilddakvorm, bedekt met leien.

Het parement van de toren bestaat uit een harde steensoort die zeer waarschijnlijk kan geïdentificeerd worden als kwartsiet van Overlaar bij Tienen. Net zoals in talrijke romaanse gebouwen in Haspengouw en het aangrenzende Brabant werden ook hier de hoekkettingen, de afzaat van de plint, de water- en kroonlijsten en de omlijstingen van de vensters uitgevoerd in Gobertange, een Brusseliaanse kalksteen. Het middengedeelte van de westgevel is versierd met speklagen van baksteen en Gobertangesteen. De binnenbekleding van de toren is uitgevoerd in een geelachtige, zachtere steensoort, wellicht tufsteen van Lincent. Aan de zuidwestzijde van de toren werd bovendien baksteen en blokken maaskalksteen aangewend.

Het schip en het koor werden voorzien van respectievelijk zes en twee rondboogvormige vensters met geprofileerde, natuurstenen omlijsting. Beide zijn overwelfd met een houten bepleisterde zoldering in de vorm van rondboogvormige kruisribgewelven en gordelbogen. De kruisribben en de consoles zijn geprofileerd en gevormd met pleisterwerk. De consoles vertonen florale motieven. Zowel het schip en het koor, als de sacristie zijn afgedekt met zadeldaken. De koorsluiting werd bekroond door dakpanden die tegen het zadeldak aansluiten. Als dakbedekking werden leien toegepast.

De bouwmaterialen van het schip, koor en sacristie zijn in detail bekend door het bestek van de herbouw in 1858. Het metselwerk werd uitgevoerd in nieuwe ‘brikken’, die door ‘brikkenbakker’ Wijnants van Sint-Truiden dienden geleverd te worden en kalkzandmortel met het plaatselijke zand, afkomstig van de groeven in het gehucht Berg-op-Zoom. Als blauwe hardsteen voor de plint, dorpels en een aantal muurblokken werd de bleekgrijze kalksteen uit Vinalmont bij Hoei voorgeschreven, terwijl tevens een aantal hardstenen uit de vroegere kerk herbruikt werden. Voor de omlijsting van de acht ramen en een – blijkbaar niet uitgevoerd – koeoog diende mergel uit de groeven van Zichen uit zuidoost-Limburg aangewend. Voor de bevloering tenslotte werden gepolijste tegels, half zwart, half grijs uit Namen of Dinant voorgeschreven.

Interieur

Het interieur van de toren bestaat op het gelijkvloers uit een centrale gang met aan weerszijden een ruimte, afgesloten met een houten beschot. In de meest noordelijke ruimte zijn de resten van de oorspronkelijke houten spiltrap aanwezig. In de meest zuidelijke, die op zijn beurt in twee is gedeeld, is de trap naar de eerste torenverdieping en het doksaal aangebracht. De hoger gelegen klokkenstoel is gevat in een verdieping die rust op de open moerbalken. Onderaan in de toren zijn vier kraagstenen met verweerde decoratie aanwezig en sporen die wijzen op de oorspronkelijke overwelving van het gelijkvloers. Tevens zijn aanwijzingen zichtbaar van de oorspronkelijk scheiboog tussen toren en schip.

Als decoratieve afwerking van het gebouw met een zekere historische waarde zijn de brandglasramen met rijke iconografie die tussen de jaren 1909 en circa 1929 door plaatselijke families werden geschonken te vermelden. In 1920 werden in het koor een aantal muurschilderingen aangebracht door de kunstenaar Heidbuchel. Te midden van geschilderde draperieën waren een reeks taferelen in verband met de patrones Onze-Lieve-Vrouw-Bezoeking uitgevoerd. Bij de herinrichting van de interieurbeschildering volgens plan van binnenhuisarchitecte F. Nijs in de jaren 1960 werden alleen deze taferelen gespaard, terwijl het decoratief muurschilderwerk verdween.

Meubilair
Kerkhof en kerkhofmuur

Het kerkhof is hoog gelegen bij de kerk en de pastorie, het bezit een fraaie treurhoningboom (Sophoria japonica‘Pendula’) en is beschermd door een hoge bakstenen muur, deels gemeenschappelijk met de pastorie en afgewerkt met een rollaag en ezelsrug. Een spijlenhek ten westen en ten oosten ontsluit het kerkhof.

Tegen de torengevel van de kerk leunt, op een bakstenen platform met hardstenen vloer, een Calvariekruis onder een leien zadeldak op gietijzeren zuiltjes met arduinen sokkel. Op het kerkhof bevinden zich twee 16de-eeuwse-, één 17de-eeuws- en enkele 18de-eeuwse grafkruisen.

Pastorie

Vlakbij de kerk werd ten zuidoosten ervan in 1894 volgens plannen van de Sint-Tuidense stadsarchitect E. Serrure een pastorie met neorenaissance-inslag gebouwd. Deze pastorie vormt een belangrijk beeldbepalend element. Het ontwerp dateert uit 1892 en de plannen voor de bouw ervan werden goedgekeurd door de gemeenteraad van Sint-Truiden op 24 mei 1893. Het gaat om een bakstenen gebouw met aan de zuidelijke zijde van de voorgevel een dominerende trapgevel en ten noorden daarvan twee traveeën respectievelijk met een deuropening en een vensteropening opgebouwd als drie gekoppelde kloosterkozijnen. De venstertravee wordt bekroond door een getrapt dakvenster.


Bron     : -
Auteurs :  Gyselinck, Jozef, Schlusmans, Frieda

Bron: Bevat overheidsinformatie, verkregen onder de modellicentie voor gratis hergebruik Vlaanderen v1.0. URI:
Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw Bezoeking met kerkhof en pastorie [online] https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/23102 Geraadpleegd op 12-11-2019

 

ONTDEKKING VAN DE DAG

Erfgoedverkenning van Zepperen

Zepperen is één van de Drie Gezustersdorpen, samen met Brustem en Rijkel. In Zepperen wordt de Heilige Genoveva van Parijs vereerd, in Brustem de Heilige Bertillia en in Rijkel de Heilige Eutropia. Het waren helemaal geen zussen: Eutropia leefde rond 400, Genoveva van 422 tot 502 en Bertillia in de 7de eeuw. Zij moesten het oude geloof in de drie patronessen verchristelijken. Eén ding hadden ze gemeen: een waterput. Bedevaarders lieten stukjes stof in het water vallen, als het stukje bleef drijven, kwam alles in orde, als het zonk moest je de bedevaart voortzetten. Hun officiële feestdag is 3 januari, maar de bedevaart wordt op pinkstermaandag gehouden. Dat gebeurt in Zepperen tot op vandaag met een processie waaraan heel wat volk meewerkt en nog meer naar komt kijken. 


  We starten onze wandeling op het kerkplein van Zepperen aan de Sint-Genovevakerk. Deze kerk werd gebouwd in de 12de eeuw, waarschijnlijk ter vervanging van een ouder gebedshuis want we weten dat de jonge Trudo hier regelmatig kwam bidden en bisschop Remaclus om raad kwam vragen. In de 15de en 16de eeuw werd het romaanse kerkschip vervangen door een nieuwbouw in Demergotiek, een variant van laatgotiek, gekenmerkt door kapiteelloze zuilen. Eind 19de en begin 20ste eeuw werd ze grondig gerestaureerd. Toen werden de doopkapel, het traptorentje en de sacristie bijgebouwd, de luchtbogen werden heraangebracht en de huidige toegang tot de kerk kwam tot stand. (Daarvoor was er een deur in een bijgebouwtje in de zijgevel.)

In het interieur zijn de muurschilderingen in het zuidelijke deel van de dwarsbeuk het bijzonderst. Ze dateren uit de 16de eeuw (1509) en hebben verschillende onderwerpen. Het meest in het oog springend is het Laatste Oordeel. Het toont ons hoe op het einde der tijden de mensen zullen geoordeeld worden door een strenge God: de rechtvaardigen mogen naar de hemel, hier voorgesteld als een veilige burcht of stad; de zondaars staan erge kwellingen te wachten, duivels slepen hen naar brandende vuren, prikken hen met rieken, steken hun ogen uit, de muil van een reusachtig monster staat ver open om hen op te slokken. Engelen blazen op bazuinen om de doden op te wekken, graven gaan open. De aartsengel Michaël weegt de zielen, een duivel hangt aan de weegschaal om het oordeel te vervalsen, hij wordt weggeduwd door de kruisvormige staf van de engel. De geredden staan links in een ordelijke groep, zij spreken ten beste voor de zielen. Rechts is er een chaos van verdoemden, handenwringend en wanhopig. Onder hen, heel wat geestelijken, er is zelfs een paus bij. Dit is niet zo verwonderlijk, verschillende kunstenaars uit die tijd hadden heel wat kritiek op de geestelijkheid.

Aan de overkant is het leven van de Heilige Genoveva van Parijs uitgebeeld als een soort stripverhaal: in aparte vakjes wordt telkens een gebeurtenis uit haar leven afgebeeld. Hier is ook een levensgrote afbeelding van de Heilige Christoffel geschilderd. Hij is de patroonheilige voor een goede dood: als je een beeltenis van hem zag, zou je die dag niet schielijk overlijden. Probeer hier maar eens naast te kijken …

We werpen nog even een blik op de andere kunstschatten die hier tentoongesteld worden en op de verschillende schilderijen daterend uit de 17de en 18de eeuw.

Wanneer we de kerk verlaten, kijken we even naar de kapelanij rechts op het kerkhof. Ze is in 1907 gebouwd om onderdak te geven aan de hulppastoor. Het is een ontwerp van architect Emile De Hennin. Verschillende kapelaans hebben hier gewoond, maar de laatste jaren wordt het huis verhuurd.

Door de poort met rondboog (1765) keren we terug naar het plein, aangelegd in 1989. Rechts staat de pastorie, gebouwd in 1779 ter vervanging van het lemen kapittelhuis. (Zepperen behoorde toen toe aan het Sint-Servaaskapittel.) In de voortuin van deze pastorie bevindt zich een grafsteen van de families Roberti-Coemans uit 1823.

Naast de pastorie hebben wij het huis van Jozef Renaerts, beter bekend als het ‘Kaamesterke’. Deze autodidactveearts en kruidendokter genoot wijdverbreide faam, van heinde en verre kwam men bij hem om hulp voor dier en mens. Al waren zijn remedies soms wat vreemd, ze hielpen wel.

Aan de overkant zien we een ‘versteend’ vakwerkhuis: de leem is hier vervangen door baksteen, het houten skelet is nog aanwezig (Taverne Haspengouw).

Op de brug over de Melsterbeek zien we rechts een boerderij liggen. Op die plaats stond een watermolen, eigendom van het Sint-Servaaskapittel. Het was een zogenaamde banmolen. De inwoners van Zepperen waren verplicht om hun graan hier te laten malen. Na de Franse overheersing werd hij eigendom van de familie de Pietteurs-Hiegaerts. In 1976 werd de beek gedeeltelijk verlegd en in 1984 brandde de molen af.

Even verderop aan de overkant ligt de Coemanshoeve. Het woonhuis heeft een dak met een zeer steile helling, wat erop wijst dat het een oud gebouw is. Waarschijnlijk dateert het uit 1575. De poort met duiventil was oorspronkelijk ook in hout en leem. De schuur uit 1889 werd omgebouwd tot loods.

Een eind verderop ligt er een kasseistrook, een restje van de vroegere weg. Hier staat de ‘kapel van de Witte-Lieve-Heer’, een kapelletje gebouwd ter nagedachtenis van Edgard Dejongh, dokter en burgemeester van Sint-Truiden naar wie de Schepen Dejonghstraat is genoemd. 

Wij volgen de veldweg die ons naar het ‘kasteel’ brengt, het huidige Sint-Aloysiusinstituut. Dit voormalig begaardenklooster werd in de 15de eeuw gebouwd op een afgelegen en waterrijke grond, geschonken door een inwoner van Zepperen. De begaarden verlaten hun klooster in de Diesterstraat in Sint-Truiden in 1425; het klooster in Zepperen wordt het hoofdklooster van de begaarden in het bisdom Luik. In de jaren 1740 tot 1780 wordt het verbouwd in classicistische stijl, maar in de Franse tijd wordt het opgeheven en verkocht aan de familie de Pitteurs die het verbouwde tot landhuis. Veel van toen is verdwenen, zoals de ijskelder en de vijver met eilandje. Het park, het koetshuis en enkele neerhofgebouwen zijn er wel nog.


In 1902 komen uit Frankrijk verdreven kartuizers zich hier vestigen, maar ze blijven niet lang. Al in 1905 komen de eveneens uit Frankrijk verdreven Assumptionisten hier toe. Zij richten hun ‘Aloysius Alumnaat’ op, later wordt dat het Sint-Aloysiusinstituut. Zij passen de gebouwen aan, aan hun nieuwe functies: klaslokalen, slaapzalen ... In 1955 komt er een vleugel bij en in de jaren ‘60 een schouwburg, een van de eerste culturele centra in onze streek. Allerlei toneelgezelschappen waren hier te gast: met bussen haalde men de liefhebbers uit de omgeving op.

Tegenover het instituut staat de begaardenhoeve. Op de gevel vind je het jaartal 1665, het jaar waarin de hoeve na een brand werd heropgebouwd. Ook de hoeve werd in de Franse tijd verkocht. In 1895 kwam Felix de Pitteurs-Hiegaerts hier wonen, hij verbouwde de hoeve tot woonhuis in neorenaisssancestijl. Schuin tegenover de woning liet hij een zagerij en stokerij bouwen, nu gebruikt als woning. 

We keren terug en volgen de Kasteelstraat. Op nummer 4, juist in de bocht, staat een vakwerkhuisje in 1873 gebouwd voor de hovenier van Charles de Pitteurs-Hiegaerts. Let even op de wel heel bijzondere gevelversiering.

Aan de Dikke Linde staat het monument der gesneuvelden uit beide wereldoorlogen; ook de beenhouwers Gust Mommen en Tuur Lambrix die hier werden neergeschoten door het Veiligheidskorps Verbelen op 15 augustus 1944 worden vermeld. 

Rechts van ons is de Ouwerxhoeve. In 1665 liet François Ouwerx, militair in Spaanse dienst en grootgrondbezitter een hoeve bouwen in Maasstijl, zijn naam vind je in de muurankers van de stal op de binnenkoer. Uit die periode is ook het poortgebouw met duiventil bewaard gebleven. Het woonhuis is jonger, het werd rond 1790 gebouwd door Van Hamont. Later werd het eigendom van Frans Coart en nu baat de familie Gilissen er een fruitteeltbedrijf uit.

Via een smal steegje keren we terug naar het kerkhof. Aan onze rechterkant hebben we de parochiezaal, de voormalige gemeenteschool, gebouwd in 1866 in opdracht van burgemeester Coart en getekend door architect Denis. In 1868 opende de school haar deuren voor de schoolgaande jeugd. In 1929 verhuisde de school naar de Eynestraat. Het huis werd bewoond door de familie Vaes en in de klaslokalen konden de kleuters van de zusterschool terecht. 



Anita KEMPENEERS, ‘Zepperen’, in ‘Vergeet je wortels niet. Erfgoedverkenningen in Sint-Truidense dorpen en stadswijken’, Sint-Truiden: Erfgoedcel Sint-Truiden, 2012, p. 136-141 en 144.

 

Lees meer