De Haspengouwse fruitteelt

Fruitteelt in Haspengouw

De fruitteelt werd al door de Romeinen in onze contreien geïntroduceerd, maar stuikte in elkaar na het aflopen van hun heerschappij. In de middeleeuwen werd deze kennis weer opgepikt door geestelijken, vooral de cisterciënzerabdijen, die de teelt en verspreiding van goede fruitrassen weer op gang brachten. In de loop van de 14de eeuw trad de fruitteeltkunst ook buiten de muren van de abdijen en verspreidde zich langzaam over het platteland, waar boeren steeds vaker een kleine boomgaard aanlegden nabij hun erf (Royen 2001). In de 16de en 17de eeuw vonden, binnen adellijke en geestelijke kringen, belangrijke vernieuwingen plaats in de fruitteelt, vooral op het vlak van veredeling (enten) en snoeitechnieken. Onder invloed van Jean de la Quintiniye, hovenier van Versailles onder Lodewijk XIV, werd het snoeien van fruitbomen tot een kunst verheven. Hij knipte en leidde perenbomen in uiteenlopende leivormen, wat, naast een hogere esthetische appreciatie, leidde tot hogere opbrengsten (Royen 2001). Deze technieken werden na de Franse Revolutie in het 18de-19de-eeuwse Frankrijk verder verfijnd, tot de zogenaamde ‘taille raisonnée’, waarbij de leivormen logischer en efficiënter werden opgebouwd en de snoei zodanig beredeneerd werd dat de opbrengst en kwaliteit van het fruit sterk verbeterden. De principes van deze beredeneerde snoei werden later ook in België overgenomen en aangepast aan het frissere klimaat dat hier heerste (Kuitert & Freriks 1994). Toch bleef de productiefunctie van de fruittuin ondergeschikt aan de esthetische en prestigieuze eigenschappen van bijzondere fruitvariëteiten en leivormen.

Ook in onze streken legden de adel, geestelijken en de hoge burgerij ommuurde of omhaagde fruittuinen aan waarin ze veel aandacht en tijd besteedden aan het kweken van bijzondere fruitrassen (vooral peren). De priester Nicolas de Hardenpont (1705-1774) en Jean-Baptiste Van Mons (1765-1842) stonden aan de wieg van de Belgische pomologie die wereldwijd bekend werd en waarbij een groot aantal nieuwe fruitrassen (vooral perenvariëteiten) het levenslicht zagen (Kuitert & Freriks 1994).

In dezelfde periode (17de-18de eeuw) namen de verschillende toepassingen voor fruitverwerking en het aantal boomgaarden op het platteland toe. Ook hier was fruitproductie geen prioriteit. Vele boomgaarden waren in eerste instantie bedoeld als schaduwrijke weides voor het vee. Hoogstambomen, waarbij het fruit buiten het bereik van het vee bleef, was immers perfect combineerbaar met veeteelt. De fruitteelt was ondergeschikt aan de veeteelt en de boomgaarden werden dus niet intensief onderhouden (fruitweides). Het fruit was vooral bedoeld voor eigen consumptie. Traditioneel kwamen hier dan ook veel verschillende soorten en variëteiten voor, met verschillende rijpingsmomenten en toepassingsmogelijkheden. Overschotten werden verkocht op de lokale markt als aanvulling op het landbouwersinkomen (Royen 2001; Caimu 2013).

Commerciële fruitteelt in Haspengouw

De commerciële fruitteelt deed pas vanaf de tweede helft van de 19de eeuw zijn intrede in ons land. Deze ontstond door de vraag vanuit Engelse industriële centra zoals London en Hull en de mogelijkheid die het nieuwe Belgische spoorwegennet bood voor de export. Vanaf 1847, na het eerste Belgische landbouwcongres, werden door de Belgische overheid maatregelen genomen om, met het oog op deze export, het areaal aan hoogstamboomgaarden te vergroten. Tuinbouwscholen werden opgericht en publicaties werden verspreid onder de bevolking. Al deze inspanningen ten spijt, komt de kennis meestal niet bij de gewone landbouwers terecht en is er in eerste instantie dus weinig impact, al neemt het areaal hoogstamboomgaarden in Haspengouw tussen 1846 en 1896 wel licht toe.

In die eerste periode bestonden de boomgaarden nog steeds uit een grote variatie aan fruitsoorten en –variëteiten en was het onderhoud aan de bomen nog minimaal. Het duurde nog tot het einde van de 19de eeuw voor de commerciële fruitteelt in Haspengouw echt op gang kwam. De aanleg van het treinspoor Drieslinter – Tongeren in 1878-1879, het zogenaamde Fruitspoor, speelde een grote rol in die commercialisering van de fruitteelt. Ook de invoer van goedkoop Amerikaans graan vanaf 1880, met een landbouwcrisis als gevolg, zorgde ervoor dat veel grondbezitters op zoek gingen naar een neveninkomen uit andere teelten. Vooral in streken waar de graanteelt dominant was, zoals ook hier het geval was, schakelden veel landbouwers om van akkerteelt naar veeteelt, gecombineerd met fruitteelt, wat, o.a. omwille van protectionistische maatregelen, meer winstgevend was. Vanaf 1895 tot circa 1930 nam het aantal hoogstamboomgaarden sterk toe en werd het Haspengouw een echte fruitstreek. In deze periode werd ook de (academische) kennis rond fruitteelt en snoeibeheer op het platteland toegankelijk gemaakt door middel van (vaak gratis) voordrachten en lessenreeksen in de regio zelf, die veel bijval kenden. De boomgaarden rond de kernen van dorpen en steden groeiden aan tot een heuse gordel met weideboomgaarden. Deze boomgaarden bevonden zich niet noodzakelijk vlak bij een hoevenerf en waren gemiddeld groter in oppervlakte. De weideboomgaarden kenden een dubbele economische functie: naast het traditionele gebruik als graasweide voor het vee, nog steeds de hoofdfunctie, schonk de boer nu ook meer aandacht aan de fruitproductie. De verkoop van het geplukte fruit bezorgde de landbouwers immers een extra inkomen. Kunstmeststoffen vonden hun ingang en verhoogden, samen met meer aandacht voor een gepast snoeibeheer, de productiviteit. (Caimo 2013; Royen 2001).

Uniforme boomgaarden

Na de Eerste Wereldoorlog begon men te experimenteren met uniformere boomgaarden met een beperkt aantal soorten die in grote aantallen werden aangeplant. Zo gingen boeren appelen met peren combineren of kersen met pruimen en perziken. Monocultuur was nog een stap te ver: nog steeds stonden verschillende variëteiten door elkaar. De hoofdvariëteiten, gekozen omwille van hun verkoopswaarde, werden gecombineerd met een aantal andere rassen die noodzakelijk waren om een goede kruisbestuiving te realiseren (Dufour 1949). Door onderzoek en keuringssessies bleek welke rassen het best verkochten waardoor boeren aan deze variëteiten een voorkeur begonnen te geven (Caimo 2013). De combinatie van fruitteelt en veeteelt weerspiegelde zich in de inrichting van de weideboomgaard. De hoogstambomen vertakten voldoende hoog, om buiten het bereik van het vee te blijven en de boomgaard werd traditioneel omringd door een meidoornhaag die diende als veekering. Daarnaast werd de plantafstand tussen de bomen ruim genomen om genoeg grasgroei onder en tussen de bomen toe te laten. Deze ruimte vergemakkelijkte bovendien de verzorging van de fruitbomen (Van Laer 2015). Om ook de fruitopbrengst te maximaliseren werd de boomgaard langs de westzijde beschermd tegen hevige regens en winden, die veelal uit deze richting te verwachten waren door bv. een haag, houtkant of populierenrij. Deze populieren werden regelmatig getopt om vooral de stamgroei te stimuleren en kruipende wortelgroei, die mogelijk kon concurreren met de fruitbomen, te vermijden. De fruitbomen werden bij voorkeur ingeplant op een licht naar het zuiden afhellend terrein in noord-zuidgeoriënteerde rijen. Over het algemeen bevonden de perenbomen zich langs de buitenzijde en in het westen van de boomgaard en werden de gevoeligere appelbomen en steenfruit meer centraal of naar het (zuid)oosten toe geplant zodat ze beter beschermd waren.

De fruitbomen werden traditioneel gesnoeid om de opbrengst te maximaliseren en het plukken te vergemakkelijken. Het doel van de snoei was om meer lucht, licht en zon in de bomen te brengen. Enerzijds kon hierdoor het fruit optimaal rijpen en anderzijds droogden de bomen makkelijker na regen zodat ze minder vatbaar waren voor schimmelinfecties. Hiervoor vond tijdens de jonge jaren vormsnoei plaats. Appelbomen werden traditioneel in een vaasvorm gesnoeid. De centrale stam of harttak van de boom werd gestopt in de jonge jaren en een aantal stevige takken goed verdeeld rondom de stam (gesteltaken) werden behouden en op gelijke hoogte gesnoeid. Zo ontstond een ‘raamwerk’ van takken die zich radiaal vanaf de stam ontwikkelden en kregen de bomen een ‘vaasvorm’, met meer open centrum zodat het fruit meer zonlicht kreeg. Peren werden in een piramidale vorm gesnoeid. Rondom de centrale tak werden meerdere kransen gevormd van 4 à 5 gesteltakken. Tussen de verschillende kransen zat ca. 1 m afstand om ook hier weer voldoende zonlicht toe te laten. Indien nodig werden takken afgebonden om in een juiste hoek te groeien. Die hoek is immers mee bepalend voor de uiteindelijke opbrengst. Op dit raamwerk, dat werd beschouwd als de permanente structuur van de boom, ontwikkelden zich laterale takken die regelmatig gesnoeid werden, het fruithout. Hout van maximaal 5 à 6 jaar gaf immers de beste fruitkwaliteit (Lever s.d.; Dufour 1949; S.A. s.d.).

De toenemende consumenteneisen van de (buitenlandse) markt werkte de professionalisering van de fruitteelt verder in de hand. Experimenten met laagstam kwamen vanaf circa 1930 in zwang en vonden na gunstige resultaten ook meer en meer ingang bij de landbouwers. Dit type boomgaard, met monocultuur, bracht sneller en meer vruchten op en vergemakkelijkte de snoei- en plukbeurten (Ceunen 2011; Caimo 2013). De overgang van hoogstam naar laagstam gebeurde in eerste instantie geleidelijk door boomgaarden aan te planten volgens het systeem van ‘blijvers en wijkers’. Hierbij plantte men tussen de rijen hoogstambomen rijen geënt op een zwakkere onderstam die kleiner bleven en sneller vrucht gaven. Na 20 à 30 jaar, wanneer de hoogstambomen productiever waren en de laagstammen overschaduwden, moesten deze wijken (Dufour 1949; Bosschaerts 2007). Pas na de Tweede Wereldoorlog schakelden de fruitboeren massaal over naar laagstamboomgaarden. De overheid reikte toen immers premies uit voor het rooien van hoogstamboomgaarden waardoor de hoogstamboomgaarden in sneltempo uit het landschap verdwenen. Op enkele jaren tijd daalde hun oppervlakte met circa 90% (Ceunen 2011; Caimo 2013).

Auteur: Anse Kinnaer
Bron: https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/133

BOSSCHAERTS J. 2007: Fruitteelt en kunstmest, Tijdschrift voor Industriële cultuur 2007-4, 20-29, Gent;CEUNEN N. 2011: Het landschap vertelt... Sporen van twee eeuwen wonen en werken in het Haspengouwse landschap (1800-2011), Leuven.;CAIMO K. 2013: De Belgische fruitteelt [online], geraadpleegd op http://www.hetvirtueleland.be/cag/exhibits/show/fruitteelt.; DUFOUR F. 1949: Volledig handboek over fruitteelt, vierde uitgave, Vilvoorde.;LEVER B. s.d.: Restoring Fruit Trees [online], geraadpleegd op http://www.ancienttreeforum.co.uk.;ROYEN L. 2001: Fruitteelt en hoogstamboomgaarden in Zuid-Limburg, M&L 20/1, 30-51, Brussel.; S.A. s.d.: Cursus hoogstamboomgaarden, Ontstaan – evolutie – aanleg – onderhoud – snoei, cursus van Inverde en de Nationale Boomgaardenstichting voor eigenaars en beheerders van hoogstamboomgaarden.;S.A. 2014: Hoogstamboomgaarden in Haspengouw vroeger en nu; brochure van de Nationale Boomgaardenstichting vzw, Vliermaal. ;VAN LAER P. 2015: Historische hoogstamboomgaarden in het kader van de geschiedenis van de fruitteelt en de evolutie van het landschap, onuitgegeven nota.


ONTDEKKING VAN DE DAG

Erfgoedverkenning van Ordingen

Ordingen is met 192 ha een van de kleinere deelgemeenten van Sint-Truiden. Maar klein is niet synoniem van saai, daarvan getuigt de rijke geschiedenis van dit dorp. Een eerste vermelding van ‘Ardinghen’ vinden we in 1192, maar waarschijnlijk was er al vroeger een woonkern. Tijdens de middeleeuwen was Ordingen een heerlijkheid, in de 17de eeuw wordt het een kommanderij-dorp, in de 19de eeuw een kasteeldorp en vandaag is het kleine dorp van weleer uitgegroeid tot een ‘voorstad’ van Sint-Truiden.


We beginnen onze wandeling aan de kerk, toegewijd aan de heiligen Harlindis en Relindis, de twee zussen die Aldeneik stichtten. Er zijn slechts drie parochiekerken die hen als patronessen hebben, Aldeneik, Ordingen en Ellikom. Over hen doen allerlei verhalen de ronde, hier is er één van: Toen hun klooster werd gebouwd, ging dat niet snel genoeg naar hun zin, daarom hielpen ze een handje. Dat gebeurde achter de rug van hun vader, want adellijke dames werkten niet. Toen hij ze op een dag betrapte met hun schort vol stenen, zeiden ze dat ze rozen droegen en kijk: de stenen waren in rozen veranderd.

De kerk werd gebouwd in 1857 ter vervanging van de eerste parochiekerk, gelegen bij het kasteel, die bouwvallig was geworden. Het plan van de kerk was van architect Gerard, maar al enkele jaren later moet architect Jos Schadde ingrijpen omdat de toren verzakte. Hij lost het probleem op door een portaal tegen de toren aan te bouwen (1885). Links in de kerkmuur is de toegang tot de grafkapel van de familie de Pitteurs-Hiegaerts. Zij lieten deze kapel maken voor de som van 5000 toenmalige franken.

Het interieur is eerder sober, toch zijn er enkele kunstschatten zoals de beeldengroep van de patronessen (16de eeuw) en een processiekruis uit de 14de eeuw. Het meubilair komt uit het beeldsnijderatelier van Janssen (Sint-Truiden) naar ontwerp van Gerard. Elk van de tien vensters heeft een eigen traceerwerk.

Links in het koor geeft een deur toegang tot de ‘kapel van de baron’. Deze heeft luiken die werden geopend zodat de adellijke familie de dienst kon volgen zonder zich onder het gewone volk te mengen. Oudere mensen vertellen dat, als de familie te laat was, de priester wachtte om te beginnen tot ze er waren. Op het kerkhof, niet meer gebruikt sinds 1964, zijn nog enkele oude grafkruisen (16de en 17de eeuw) tegen de muur geplaatst .

Tegenover de kerk staat de oude kapelanie, nu grondig gerestaureerd. Tot in de 18de eeuw was er een kapelaan in Ordingen. Hij stond in voor het onderwijs van de dorpskinderen.

Het voormalige gemeentehuis dateert uit de 19de eeuw. Het was tevens dorpsschool en bibliotheek, maar kwam leeg te staan bij de fusie van de gemeenten in 1977. Nu is het privébezit en wordt het met veel respect voor de oorspronkelijke architectuur vernieuwd.

Wat nu parking is, was de speelplaats van de school. Eens per jaar, bij de ‘grote’ kermis, stond hier een deel van de attracties. ‘Grote’ kermis in september was een van de drie kermissen die jaarlijks gevierd werden; je had ook ‘kleine’ kermis in februari en ‘stoazie’ kermis, de wijkkermis van de mensen die rond het station woonden.

Het gebouw aan de overzijde (Relindislaan 1) was vroeger een ‘vuurmolen’ met boerderij, café en winkel. Hij verving de oude watermolen die in 1875 buiten werking werd gesteld.

Aan het huis met nummer 22 langs de weg Ordingen-Dorp is nog een kerkwegeltje dat vroeger naar het Broek (gemeentelijke weide) leidde en verder liep naar Bautershoven. Ook op de Hogeweg is nog zo’n wegje. Dit leidt naar de Tongersesteenweg. Deze twee zijn de enigen die overblijven van een netwerk van kleine voetwegjes die een kortere verbinding waren tussen de huizen en de kerk.

Een zeer opvallend gebouw is het kasteel van Ordingen, opgetrokken in neorenaissance stijl in 1879. Opdrachtgever was de familie de Pitteurs. De plannen waren van de hand van Jos Schadde; zijn leerling Paul Saintenoy voltooide de bouw. Het is een zeer gevarieerde architectuur: geen twee torens zijn identiek en er is een grote variatie in de gevels, heel anders dan het eerder sobere poortgebouw dat uit de 17de eeuw dateert, wanneer de landcommanderij van Alden Biesen het goed van de heren van Horion verwerft. Het oude kasteel wordt vervangen door een waterkasteel. Uit diezelfde tijd bleven ook nog een alleenstaande toren en het zogenaamde commandeurshuis bewaard.

Boven de toegangspoort is het wapenschild van Edmond Huin van Amstenraedt met de datum 1663 ingemetseld. Men kan nog steeds de sporen zien van de ophaalbrug en ook een nis waarin ooit een beeld heeft gestaan.

In de gevel van het commandeurshuis vindt men ook een steen met het wapen van de Teutoonse Orde en de datum 1740. Deze is afkomstig van de afgebroken watermolen.

In 1964 liet Antoine de Pitteurs kasteel en gronden verkopen. Hij verbleef meer in Tenerife dan in Ordingen, was vrijgezel en wilde niet dat zijn broer Gerard of diens kinderen van hem zouden erven; want zij leefden al jaren in ruzie. De gronden werden gekocht door de immobiliënmaatschappij, ‘Dennenland’, die er een woonwijk van maakte. Waar ooit een mooi park was met zeldzame bomen en een vijver, staan nu woningen. Enkel de straatnamen herinneren aan de geschiedenis van eeuwen.

Het kasteel zelf werd gekocht door Dr. Bekkers. Zijn zoon Gerard baatte er een restaurant in uit en in het commandeurshuis vond Radio Baccara, een lokale radio-omroep, zijn stek. Halfweg de jaren’ 90 kwam hieraan een einde: de gebouwen stonden weer te koop en de geruchtenmolen draaide op volle toeren. Uiteindelijk kocht de n.v. Bemas het kasteel en nu wordt het nauwgezet gerestaureerd. Het is de bedoeling dat er een vijfsterrenhotel komt.

Kasteel van Ordingen



Als men de dreef die toegang geeft tot het kasteel uitwandelt, staat aan de rechterkant, een beetje verscholen achter een bakstenen muur, nog een gebouw. Dat is de vroegere pastorij, een ontwerp van architect Denis (1837).

Aan het begin van de Dreefstraat vindt men rechts een statig herenhuis in een mooie tuin: de directeurswoning van de suikerfabriek van Ordingen. Charles de Pitteurs was eigenaar van deze fabriek, de grootste van de dorpen rond St-Truiden. Ze bood werk aan 70 tot 80 mensen en verwerkte 2 miljoen kilo bieten. Zoals alle suikerfabrieken zal ook deze worden opgeslokt door Tienen in 1885.

De Kruiskapelstraat brengt ons bij het mooie, barokke kruiskapelletje. Het werd in opdracht van kommandeur de Ruyschenberg in 1625 langs de oude weg naar Borgloon gebouwd. Langs het kapelletje ligt het nieuwe kerkhof en in het tuintje is een privébegraafplaats. Hier staat ook een prachtige plataan, een der merkwaardige bomen van België. Hij is meer dan 30 meter hoog en heeft een stamomtrek van ongeveer 5 meter. Onder zijn kruin kan je heerlijk picknicken.


Anita KEMPENEERS, ‘Ordingen’, in ‘Vergeet je wortels niet. Erfgoedverkenningen in Sint-Truidense dorpen en stadswijken’, Sint-Truiden: Erfgoedcel Sint-Truiden, 2012, p. 82-85 en 143.

 

Lees meer